Wie een lade opentrekt bij Ruud Stam, opent geen opbergvak, maar een verhaal. Wie meer lades opent, beseft al snel: hier ligt geen verzameling, maar een archief. In tientallen lades liggen 14.000 kleipijpen. Stille getuigen van hoe Nederland rookte, leefde, anderen bespotte en verlangde.
Stams fascinatie begon niet bij roken, maar bij archeologie. Aardewerk, steengoed, scherven, dingen die je volgens hem niet uit boeken leert.
Ruud Stam. (Foto: Omroep West)
“Je moet het in je handen hebben”, zegt hij. “Dus ging ik zoeken langs de rivier. Na een dag zoeken had je een kist met scherven. Niks waard, maar perfect om te leren.” Hij nam zijn zoontje mee. En dat bleek beslissend.
“Enorm veel geschiedenis”
Bij Leiderdorp vond zijn zoon een pijpenkop met in reliëf de Slag bij Sedan, waarop Napoleon III zijn sabel overdraagt aan Wilhelm von Preussen. “Die overwinning heeft uiteindelijk geleid tot de Eerste Wereldoorlog”, zegt Stam. “En dat staat dan op een pijpenkop. Toen wist ik: hier zit enorm veel geschiedenis in.”
Zijn zoon stopte. Stam ging door. Hij schreef inmiddels meer dan 200 artikelen en raakte steeds dieper verankerd in de wereld van de pijp.
Niet verzamelen, maar begrijpen
“Is het een uit de hand gelopen hobby?” zegt Stam. “Of een totale fascinatie? Ik weet het niet.” Wat hij zeker weet: het gaat hem niet om bezit. “Je wil archiefonderzoek doen, maar je wil ook zien wat mensen écht gebruikten.”
Een pijp is een sociale graadmeter. “Rijke mensen rookten de fantastische Goudse pijpen,” zegt Stam. “Die waren zo goed dat hun kwaliteit tweehonderd jaar lang nergens in Europa is geëvenaard. Armere mensen rookten simpelere pijpen.”
Dat verschil ligt nog altijd in de grond. “Je kunt aan pijpen zien of een huis of een wijk arm of rijk was. Dat maakt ze archeologisch zo waardevol.”
Gouda als kloppend hart
Het kloppend hart van de pijpennijverheid was Gouda. Niet omdat het gunstig lag, maar juist omdat het ver van Amsterdam lag. In Gouda werden jaarlijks 30 tot 40 miljoen pijpen met de hand geproduceerd. Met klei uit België en Duitsland, geheime mengsels per pijpmaker en technische innovaties die vandaag de dag nog steeds verbazen.
Archeologen bellen Ruud Stam. De kennis in de lades gaat de wijde wereld in. “We hebben bijvoorbeeld schepen kunnen dateren aan de hand van pijpen die gevonden zijn,” zegt Stam. Ook musea weten hem te vinden. Zo reorganiseerde hij het pijpendepot van een museum in Duitsland.
Spot, satire en stille erotiek
Niet alle pijpen zijn braaf. Stam pakt er één uit een lade. “Deze vind ik zelf behoorlijk erotisch”, zegt hij. “Je ziet alleen het onderlichaam van een vrouw. Dat soort pijpen is zeldzaam, maar ze bestaan wel.”
Een kleipijp in de vorm van een vrouw. (Foto: Omroep West)
Daarnaast zijn er spotpijpen, onder meer van Napoleon III, en politieke pijpen met figuren als Charlotte Corday erop, de vrouw die Jean-Paul Marat in zijn bad vermoordde. Waardoor ze heel mensen redde van een onthoofding.
“Die pijpen werden gewoon gerookt”, zegt Stam. “Geschiedenis ging letterlijk door de mond.”
Stam rookte zelf ook. “Maar dat heeft nooit iets met deze fascinatie te maken gehad.” Ook een kleipijp probeerde hij. “Dat was een gevolg van mijn interesse, niet andersom.”
Een fascinatie zonder einddatum
Zes tot zeven uur per dag is Stam bezig met zijn pijpen. Ook in het weekend. “Mijn echtgenote klaagt wel eens,” zegt hij. “Meer durf ik daar niet over te zeggen.”
Wat het hem heeft gebracht? “Vreugde. Inzicht. En telkens weer nieuwe verhalen.” En wie nog één lade opentrekt, begrijpt meteen: dit is een fascinatie die zich niet laat opbergen.
Telefoon Redactie
071 - 5425160
